Kompania Wschodnioindyjska – historia dominacji i upadku największej korporacji świata

Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska (British East India Company – BEIC), także określana jako Angielska Kompania Wschodnioindyjska (English East India Company albo John Company), była jedną z najbardziej wpływowych i najpotężniejszych korporacji w historii, która skoncentrowana była na handlu, ekspansji i sprawowaniu kontroli politycznej w Indiach i poza nimi. Jaka była jej historia? Przyglądamy się bliżej najważniejszym momentom w trakcie jej dominacji i upadku!

Powstanie i pierwsze lata działalności – lata 1600-1757

Angielska Kompania Wschodnioindyjska została założona w 1600 roku przez grupę angielskich kupców, którzy otrzymali przywilej królewski od królowej Elżbiety I nadający im monopol na handel z Indiami Wschodnimi.

Początkowo firma skupiała się na handlu i zakładała ona placówki handlowe na terenie skolonizowanych przez Brytyjczyków Indii, między innymi w Suracie, Madrasie i Kalkucie.

Niedługo potem, w 1614 roku, Angielska Kompania Wschodnioindyjska rozpoczęła swoją działalność także na terenie Chin, gdzie przyczyniła się do powstania Singapuru.

Obraz: Okręty kompani wschodnioindyjskiej na redzie portu w Bombaju 1731 rok

Ekspansja – lata 1757-1818

Wpływy kompanii w Indiach, która określana była wówczas jako Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska, stopniowo się rozszerzały, co pozwalało jej na generowanie coraz większych dochodów.

Ważnym momentem w jej ekspansji była bitwa pod Palasi w 1757 roku, kiedy to wsparła ona marionetkowego władcę Mira Jafara, co doprowadziło do znacznego poszerzenia jej wpływów.

Obraz: Robert Clive spotyka Mira Jaffara po bitwie pod Palasi w 1757

W ciągu następnego stulecia Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska uzyskała kontrolę nad dużym terenem Indii poprzez umiejętne połączenie dyplomacji, prowadzenie działań wojennych i zawieranie lokalnych sojuszy.

Obraz: Pułkownik Mordaunt oglądający walkę kogutów w otoczeniu urzędników kompanii wschodnioindyjskiej — obraz z 1785

Założyła ona w tym okresie wiele faktorii, które zajmowały się między innymi wytwarzaniem przypraw, dywanów, materiałów, żywic, a także pozyskiwaniem srebra i złota. Były one transportowane na Wyspy Brytyjskie, gdzie następnie sprzedawano je po wyższych cenach. Szacuje się, że w tym czasie osiągała ona wpływy na poziomie nawet ponad 15,5 miliona funtów.  W rezultacie działań Kompania Wschodnioindyjska wartość swoją stale podwyższała i do dzisiaj nie bez powodu określana jest jako jedna z najpotężniejszych firm na całym świecie!

Otwarcie mennic kompanii wschodnioindyjskiej w Madrasie 

Na podbitych obszarach Indii Kompania nie ustanowiła jednolitej kolonii brytyjskiej, ale utworzyła wiele niezależnych administracyjnie prezydencji. Prezydencja madraska, założona w 1639 roku, była jedną z nich i tam właśnie powstała pierwsza mennica Kompanii Wschodnioindyjskiej na subkontynencie. Zyskała ona prawo od lokalnego władcy do bicia monety. 

W mennicy w Madrasie oraz innych mennicach Kompanii na terenie Indii, wybijano monety według wzorów lokalnych, ale z oznaczeniami brytyjskimi. Początkowo monety zachowywały indyjskie stylistyki i liternictwo, co miało na celu ich akceptację przez lokalną ludność. Wypuszczano monety w różnych nominałach i były to przeważnie:

• Rupie – srebrne monety będące standardową walutą w Indiach;
• Mohury – złote monety, które były wybijane rzadziej i miały wyższą wartość;
• Pajsy, anny – miedziane lub brązowe drobne monety, które służyły do codziennych transakcji.

Od początku XIX wieku, wraz z formalizacją władzy Brytyjczyków nad subkontynentem, monety zaczęły zawierać bardziej brytyjskie symbole, takie jak herb Kompanii Wschodnioindyjskiej czy później królowej Wiktorii jako cesarzowej Indii. Zaczęto także stosować alfabet łaciński zamiast pism lokalnych. Na niektórych monetach pojawiały się również wizerunki charakterystycznych budowli czy elementów związanych z brytyjską obecnością w Indiach.

Zdjęcia: 1 Złoty Mohur kompanii wschodnioindyjskiej z 1841 roku. 

Kontrola polityczna – lata 1818-1858

Działalność Kompanii Wschodnioindyjskiej w Indiach stopniowo przerodziła się z czysto handlowej do politycznej i kulturowej. Na skutek wprowadzania nowych nakazów i zakazów brytyjska kompania zaczęła sprawować coraz większą kontrolę nad Indiami oraz uzyskała duży wpływ na politykę tego kraju. Te zapędy doprowadziły jednak do zrywów i jej upadłości.

Kompania Wschodnioindyjska upadek swój zapoczątkowała w 1857 roku, gdy mało miejsce powstanie indyjskie, które określane jest jako powstanie sipajów. Było to powszechne powstanie przeciwko rządom Kompanii Wschodnioindyjskiej, które doprowadziło do bezpośrednich rządów brytyjskich w Indiach. Wydarzenie to było punktem zwrotnym w historii Indii i oznaczało koniec rządów Kompanii oraz początek bezpośredniej władzy brytyjskiej pod zwierzchnictwem korony.

Obraz: Powstanie Sipajów i tzw. diabelski wiatr rzeż Hindusów

Przyczyny powstania były złożone i wielowarstwowe. Głównym bodźcem były narastające niezadowolenie i frustracja wśród sipajów, czyli indyjskich żołnierzy służących w armii Kompanii, wynikające z licznych afrontów religijnych, społecznych oraz ekonomicznych. Brytyjczycy wprowadzali reformy, które podważały tradycyjne struktury i wartości, takie jak wprowadzenie nowych praw mających zapobiegać sati (spalaniu żywcem wdów ze zwłokami mężów) czy tolerowanie odstępstw od kastowości, co wielu Hinduistów i Muzułmanów postrzegało jako zagrożenie dla ich tradycji.

Jednym z bardziej bezpośrednich powodów wybuchu powstania było wprowadzenie nowych karabinów Enfield, do których ładowania używano naboi smarowanych tłuszczem z krowy (świętej dla Hindusów) lub świni (nieczystej dla Muzułmanów). Wymagało to od sipajów przegryzania naboju, co uznano za obrazę religijną. Plotka o tym szybko się rozniosła, powodując wzrost napięć.

Powstanie zaczęło się w Meerut, 10 maja 1857 roku, kiedy to sipajowie zbuntowali się i uwolnili swoich towarzyszy uwięzionych za odmowę używania nowych naboi. Bunt szybko rozprzestrzenił się na inne części północnych i środkowych Indii, z ważnymi ośrodkami w Delhi, Kanpurze i Lucknow. Powstańcy mieli różne cele, od lokalnych zatargów po szerokie dążenia do odzyskania kontroli nad Indiami przez lokalnych władców. Na czele powstańców w Delhi stanął ostatni władca z dynastii Mogołów, Bahadur Szach II, chociaż jego rola była w dużym stopniu symboliczna.

Reakcja Brytyjczyków była brutalna. Wzmożono represje i przeprowadzono szereg kampanii militarnych, które zakończyły się stłumieniem powstania w 1858 roku. Brutalność, z jaką Brytyjczycy odzyskali kontrolę, pozostawiła trwałe ślady w pamięci narodowej Indii określana jest przez Hindusów jako "diabelski wiatr".

Po stłumieniu powstania, w 1858 roku, władzę nad Indiami przejęła bezpośrednio brytyjska korona, co oznaczało koniec Kompanii Wschodnioindyjskiej i ustanowienie Raju Brytyjskiego w Indiach. Wydarzenia te miały ogromne znaczenie dla kształtowania się nowoczesnej tożsamości indyjskiej i relacji brytyjsko-indyjskich, a ich echo jest słyszalne w Indiach po dziś dzień.

Upadłość kompanii wschodnioindyjskiej w 1858 roku

Po powstaniu z 1857 roku Korona Brytyjska przejęła bezpośrednią kontrolę nad Indiami od Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Majątek i terytoria spółki zostały rozwiązane w 1874 roku i przestała ona istnieć jako podmiot zarządzający. Po Powstaniu Sipajów w 1857 roku i przejęciu kontroli nad Indiami bezpośrednio przez koronę brytyjską, także monety zaczęły jeszcze wyraźniej odzwierciedlać brytyjski autorytet, co oznaczało wprowadzenie nowych wzorów i portretów monarszych na monetach. Wizerunki królowej Wiktorii, a później innych brytyjskich monarchów, stały się standardem aż do uzyskania niepodległości przez Indie w 1947 roku.

Nie sposób zaprzeczyć, że Brytyjska Kompania Wschodnioindyjska odegrała kluczową rolę w kształtowaniu współczesnego subkontynentu indyjskiego i wywarła duży wpływ na przyszły rozwój zarówno Indii, jak i dzisiejszej Wielkiej Brytanii. Historia ma także drugie dno i wskazuje, że upadek w sytuacji przemian może dotyczyć także największych korporacji działających na świecie.